57 جار خوێندراوەتەوە 7/21/2019

سەرچاوەکانی وزە هەڵسووڕێنەر و داینەمۆی ئاوەدانی و ئابووریی کوردستانە

ئەندازیار: محەمەدئەمین هەورامانی

دیارە کوردستان بەگشتی و هەرێم بەتایبەتی دەوڵەمەندە لە سەرچاوە سروشتییەکانی وزە، سەرەڕای سەرچاوەو کەرتی گرنگی ئابووریی جۆراوجۆری تریش وەک، گەشتوگوزار و کشتوکاڵ، بەڵام ئیمڕۆ لە رووی پڕاکتیکەوە سەرچاوەکانی وزە هەڵسووڕێنەرو داینەمۆی ئاوەدانی و ئابووریی هەرێمی کوردستانن، لە داهاتووی نزیک و لە دەساڵی رابردووشدا سەرەڕای کێشە داراییەکان، بەڵام ئەم گەشە ئابوورییە لە ئاوەدانی و ئاسایش و بووژاندنەوەی کوردستانی بەگشتی کردووەتە سەرمەشق بە بەراورد لەگەڵ پارێزگاکانی دیکەی عێراق و ناوچەکەش - تەنهاو تەنها پێگەو رۆڵی کەرتی وزەیە، دیارە لێدوان و قسەی بەمەبەست و توانجی زۆرو جۆراوجۆر هەیە لە ناوخۆی کوردو نەیارەکانیشی لە دەرەوەی کوردستان لەسەر کەرتی وزەی هەرێمی کوردستان و کارەکتەرە هەڵسووڕێنەرەکانی زۆرجار بە مەرامی کەسی و ململانێی سیاسی، یان بەرژەوەندیی تایبەت، گوایە کاروباری وزە رەهەندی سیادی هەیە و ئیشی کورد نییە!! هەروەک دەستبردن بۆ مەلەفی وزە بڤەو حەرام بووە لەسەر کوردان لە ساتە رابردووەکانی رژێمە سەرکوتکارەکاندا، ئێستاش هەر یەک لە سونگەێکەوە لێی دەڕوانێت، بەشێکی تەواو سیاسی و ململانێیە (کە من زۆر لەسەری ناڕۆم لەم بابەتەدا)، بەشێکیشی لۆژیکانە و نیشتمانپەروەرانەیە و دۆخی وزە وەک خۆی دەیبینێت و بە بەراورد لەگەڵ رابردوو، یان دۆخی وزە لە دە-دوانزە ساڵێک پێش ئێستا کە هەر سووتەمەنییەک لە دەرەوە و پاڵاوگەی بێجییەوە هاوردە نەکرایە، سەرچاوەی تر نەبوو! هەروەهاش وزەی کارەبا ئەگەر وێستگە ئاوییەکانی دوکان و دەربەندیخانی لێ دەرچێت کە وزەیەکی زۆر سنوورداریان بەرهەم دەهێنا لە ساڵانی رابردوودا، سەرەڕای ئەوەی ئیمڕۆ خواست و پێویستییەکانی وزە دە هەندەی ئەو رابردووە زیادیان کردوە، بەڵام خۆشبەخانە ئەمڕۆ وزەی پێویست لە سەرچاوە سروشتییەکانی ناوخۆی هەرێمی کوردستان بەرهەم دێن، بەتایبەتیش کارەبا، پێچەوانەی بەرهەمی کارەبای عێراق بەو هەموو پاشخان و بوودجە زەبەلاحەوە کە ئێستا چواریەکی کارەباکەی یان لە غازی ئێران بەرهەمدێت یان کارەبا لە ئێران و هەرێمەوە هاوردە دەکات، قەولیشە لەچەند ساڵی داهاتووش هاوردەی کارەبای وڵاتی سعودیەشی بێتەسەر .
وزە بەگشتی، داخوازی لەسەری هێشتا هەر لە زیادبووندایە لەسەر ئاستی ناوخۆی هەرێمی کوردستان بە رێژەێکی زۆر بەرزتر لە ستاندەرە جیهانییەکان، چی بۆ خزمەگوزارییەکانی کارەباو ئاو بێت، لەبەر زۆریی رێژەی نیشتەجێبون، هۆکانی گواستنەوە و جموجووڵە ئابورییەکان لە پیشەسازی چیمەنتۆ و ئاسن بە پلەی یەک، گەشەی بازرگانی، گەشتوگوزار و کشتوکاڵ و زۆر بواری تریش کە ئەستەمە ئەم بوارانە گەشە بکەن، بەبێ فەراهەمبوونی سەرچاوەکانی وزە، بەهۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان لەلایێک و گەشەکردن و بەرەوپێشەوەچوونی جموجووڵی ئابووری، کۆمەڵایەتی و پێویستی خزمەتگوزارییەکان وەک ئاماژەمان پێداوەو هەوڵی دابینکردنی هەلی کار لە لایەکی تر.
بێگومان ناکرێت باس لە زیادبوونی بەرهەمهێنانی وزەی فۆسیل (Fossil) کە نەوتی خاو و غاز واتە وزە هایدرۆکاربۆنیەکان بکەین کە ئەمڕۆ سەرچاوەی داهاتن، وە باس لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی زۆر بەکارهێنان و بەفێڕۆدانی ئەم چەشنە وزەیە لەسەر بارودۆخی ژینگە و کەشوهەوا لەبەرچاو نەگیرێت. بۆیە تەندروست بەکارهێنانی هەموو جۆرەکانی وزە ئەرکی هەمووانە بە بێ جیاوازی بە رێکخراوو ئاژانسە تایبەتمەندەکانی کۆمەڵگەی مەدەنییشەوە لە بوارەکانی پەروەردە، تەندروستی و ژینگە، وزەی فۆسیڵ هەتا ئێستاش پتر لە ٨٠٪ ی بەرهەمی وزەی جیهانییە و هۆکاری سەرەکیی پیسبوونی ژینگە و بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرمایە، بەتایبەتیش کە وزەی نوێ وەک پێویست بەرهەم نەهاتووە، جگە لە رێژەیێکی زۆر کەم لەسەر ئاستی ناوخۆ-جیهانی و ناوچەکەش. دەکرێت سەرچاوە سەرەکی و سروشتییەکانی وزە بکرێن بە دوو جۆر لەم رووەوە، جۆری یەکەم: وزەی فۆسیل، یان هایدرۆکاربۆنەکانە: واتە نەوتی خاو و غاز بازاڕیان ئەمڕۆ گەرمترە لە بەدەستهێنانی داهات و گونجانی نرخەکانیان لە چەشنەکانی تری وزە، بەڵام ئەمە کاتییە و تا سەر نابێت.
یەدەکی خەمڵێنراوی هەرێمی کوردستان کە بڕەکەی بە ٤٥ ملیار بەرمیل نەوت و ١٧٧ تریلیۆن غاز مەزەندە کراوە، بەڵام نوێبوونەوەو بەردەوامیی ئەم چەشنە وزەیە ئەستەمەو درێژە ناخایەنێت، بە گوێرەی بۆچوونی زانایانی زانستی زەویناسی (جێولۆجی)، کە سەرچاوە هایدرۆکاربۆنەکان لە ئەنجام و بەرهەمی کات و مێژوویێکی دوورو درێژی چەندان ملیۆن ساڵەن لە شیبوونەوەی ئۆرگانە ئاژەڵی و سروشتییەکان و فشار لەسەریان لە قووڵاییەکانی ژێرزەوی دروست بوون، بۆیە بڕەکەیان سنووردارەو، بەو بڕە زۆرەی ئێستا کە بەکاردێن و دەسووتێنرێن بۆ چالاکییە جۆراوجۆرەکان بەتایبەتیش بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا، گواستنەوەو پیشەسازی، بۆیە بۆچوونەکان وان کە لە ماوەی (70 بۆ 90) ساڵێک ئەم چەشنە وزەیە زۆر کەم دەبێتەوەو لەبن دێت، بۆیە ئێستا زۆربەی تویژینەوەکان بەرەو چەشنی دووەمە واتە وزەی نوێ، یان دواڕۆژ Future Energy لە سامانە سروشتییەکان کە بەردەوام نوێ دەبنەوە، پێچەوانەی هایدرۆکاربۆنەکان کە ئەویش سەرچاوە نوێبووەکانی وزەن (Renewable Energy)، کە ئەوانیش چەند جۆرێکن و گرنگترینیان بریتین لە: جگە لە پۆتێنساڵی ئاو، گەرمایی و وزەی تیشکی خۆر (Solar) کە ناسراوە بە دایکی وزەکان و دواڕۆژێکی زۆرباشی دەبێت لە دابینکردنی وزەی کوردستان و جیهان بەهۆی پێشکەوتنە تەکنۆلۆجیەکان و بەردەوام تێچوونی نرخ و بەرهەمهێنانەکەی دادەبەزێت. بڕوانە گرافی هاوپێچی (١) کە بە روونی دیارە چۆن رێژەی هایدرۆکاربۆنییەکان کەم دەبێتەوە لەگەڵ تێپەڕبوونی کات، و وزەی نوێ بە تایبەتی وزەی خۆر پەرەدەسێنێت لە داهاتوودا، ئینجا وزەی با (Wind)، ئاو، گەرمای ژێر زەوی (Geothermal) و زۆر سەرچاوەی تریش و بەشێک لە گازەکان لەوانەش گازی هایدرۆجین، میسان و...هتد، کە بۆ بەرهەمهێنانی وزەی گەرمی و بۆ پێویستیی ناو ماڵ و بزوێنەرو بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا بەکاردێن، ئەگەر چی وزەی یۆرانیۆمیش زۆربەی زانایان بە وزەیەکی خاوین دایدەنێن، سەرەڕای تێبینی و مەترسی لەسەر کۆنتڕۆڵی و پاشماوەی و تیشکە زیانبەخشەکانی. شایانی باسە بە گوێرەی پشکنینە سەرەتاییەکان کە لە ساڵانی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی رابردو کراوە، زۆربەی ناوچەکانی باشووری هەرێمی کوردستان وەک هەردوو قەزای پێنجوێن و شنگار و زۆر شوینی تریش دەوڵەمەندن بە کانزای یۆرانیوم و دەکرێت وەک سەرچاوەی وزە لە داهاتوودا سوودیان لێ وەربگیرێت.
گرافی لای خوارەوە بە روونی دیارە چۆن بڕ و رێژەی وزە هایدرۆکاربۆنییەکان کەم دەبێتەوە و وزەی نوێ بەتایبەتییش وزەی خۆر پەرە دەسێنێت لە داهاتوودا.
وێنەی ژمارە (1) کە پێشبینی گەشەی توانای جۆرە سەرەکییەکانی وزە پیشان دەدات لە داهاتوودا و هەتا ساڵی (2040).
وەبەرهێنانی وزە هایدرۆکاربۆنییەکانی هەرێم ئەگەرچی لە دوای دەرچوونی یاسای ژمارەی ژمارە (٢٨) لە ساڵی ٢٠٠٧ نەوت و غازی هەرێمی کوردستان و لە دە ساڵی رابردوودا وەبەرهێنانیکی دیار لە بواری نەوت و غازدا کراوە و چەندان بلۆکی گەورەو و کێڵگەی نەوتی، ئێستا کۆمپانیا حیهانییەکان و ناوچەییەکان وەبەرهێنانی تێدا دەکەن، سەرەڕای رۆڵی نەرێنی و کێشمەکێشی حکومەتی ناوەند هەر لە سەرەتای پڕۆژەکەوە و هەتا گەیشتن بە بڕینی بوجەی خەڵکی هەرێمی کوردستان کە بەهۆی تەفسیری جیاواز بۆ بڕگەکانی دەستووری عێراق، دواکەتن و دەرنەچوونی یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵی هەتا ئێستاش لە پەرلەمانی عێراق هەڵپەسێردراو، وە ئەم پڕۆسەی وەبەرهێنانەی وزەی هەرێم کە بە بڕبڕەی بووژاندنەوەی ئابووری-ئاوەدانیی هەرێم دادانرێت، سەرەڕای سوودمەندیی حکومەتی ناوەندیش لە روی داراییەوە بە کەمکردنەوەی بڕی شایستەی بوجەی هەرێم بە ئێستاشەوە بە بەراورد لەگەڵ پێش وەبەرهەمهێنانی نەوت و غازی هەرێم، بەڵام بە فیعلی پیشەسازیی نەوت پێشکەوتنی بەرچاوی بەدەست هێناوە و هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ پشکنین و پاڵاوتن و هەناردەی هەیە و نەوت هەناردەی دەرەوە دەکات، سەرەڕای بەکارهێنانی ناوخۆ بەتایبەتیش بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا، پشکنین و کارکردنیش بەردەوامە بۆ زیادکردنی ئەو بڕەی ئێستا، هەروەها لە بواری Gas غاز: ئەو غازەی کە هاوکات لەگەڵ نەوت و لە کێڵگە نەوتییەکاندا دەردێت Associated Gas ئێستا بە رێژەیەکی بەرچاو وەبەرهێنراوە لە کێڵگەی خورمەڵە، دوای ئامادەکاری و جیاکردنەوەی لە تێکەڵەی ئاو، گۆگردو گازو ماددە زیانبەخشەکان و پاڵاوتن و کۆمپرێسکردنی سوودی لێ وەرگیراوە و بە گواستنەوەی بە بۆری بۆ وێستگە بەرهەمهێنەرەکانی کارەبا، هەوڵەکانیش بەردەوامە بۆ فراوانکردنی و سوودوەرگرتن لە تەواوی بڕەکەی لە داهاتوویێکی نزیکدا لە ٩٠ ملیۆن پێ سێجاوە لە رۆژێکدا بۆ ١٨٠ ملیۆن پێ سێجا لە رۆژێکدا بۆ زیادکردنی توانای بەرهەمهێنانی کارەبا و گەرمی و پیشەسازییەکانی تر.
کێڵگە غازییەکانی تریش لەوانە کێڵگەی کۆرمۆر، کاری تیادا بەردەوام دەبێت و لە داهاتووشدا کێڵگە غازییەکانی چەمچەماڵ و میران و سمێل وەبەرهێنانیان تێدا دەکرێ، هەتا تەواوی وێستگەکانی کارەبا بە توانای تەواوی خۆیان کاردەکەن و زیادەکەشی هەناردەی دەرەوە دەکرێت، وەک لە پلانی حکومەتی هەرێم و وەزارەتی سامانە سروشتییەکان بەرنامەی بۆ داڕێژراوە هەتا لە دواڕۆژدا سوودی لێ وەربگرن.

56662172019_1.jpg

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

sawen


Copyright © 2012 www.krgelectric.org Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure